ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ: 12 - 13 ΙΟΥΛΙΟΥ 1944
Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΑΜΦΙΛΟΧΙΑΣ
Η μεγαλύτερη τακτική επιχείρηση των ανταρτικών δυνάμεων του ΕΛΑΣ κατά των κατοχικών δυνάμεων
Πανοραμική άποψη της Αμφιλοχίας κατά την ιστορική περίοδο του μεσοπολέμου και της Κατοχής.
Είναι εξαιρετικά δύσκολο και ψυχικά φορτισμένο να επιχειρεί κανείς μια αναδρομή στα γεγονότα εκείνης της μαύρης εποχής του εθνικού διχασμού και των κατοχικών πληγών. Οι αντιδράσεις και οι αμφισβητήσεις παραμένουν έντονες από πολλές πλευρές, καθώς για το συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός και κυρίως για τις απώλειες των αμάχων έχουν διεξαχθεί δίκες, έχουν γραφτεί αντικρουόμενες μαρτυρίες και έχουν παραποιηθεί πολλές αλήθειες, με τις αγριότητες που έλαβαν χώρα εκείνες τις δύο ημέρες να παραμένουν ζωντανές στη συλλογική μνήμη.
Η ιστορική μάχη της Αμφιλοχίας ξέσπασε από την 12η έως την 13η Ιουλίου του 1944 στην καρδιά της Αιτωλοακαρνανίας, στην οχυρή πόλη της Αμφιλοχίας στο Ξηρόμερο. Η σύγκρουση αυτή δόθηκε ανάμεσα στις δυνάμεις του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού και τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής, καθώς και των ενόπλων σωμάτων που συνεργάζονταν με αυτές. Αποτελεί την κορυφαία τακτική επιχείρηση του ΕΛΑΣ σε ολόκληρη τη διάρκεια της ένοπλης δράσης του, αναδεικνύοντας την ικανότητα των ανταρτών να μάχονται αποτελεσματικά ακόμη και μέσα σε αστικό, κατοικημένο ιστό.
Το Γενικό Αρχηγείο του ΕΛΑΣ έλαβε την απόφαση για αυτή τη ριψοκίνδυνη επιχείρηση αποσκοπώντας σε δύο βασικούς στρατηγικούς άξονες. Αφενός, επεδίωκε να αποδυναμώσει τις γερμανικές δυνάμεις στον ζωτικό οδικό άξονα Ιωαννίνων - Αγρινίου, ο οποίος ήταν καθοριστικής σημασίας για τη διακίνηση εφοδίων και στρατευμάτων. Αφετέρου, καθώς η ναζιστική Γερμανία βρισκόταν σε γενική υποχώρηση στα ευρωπαϊκά μέτωπα, η γερμανική διοίκηση ήθελε να εξασφαλίσει πάση θασίως ανοιχτές τις οδικές αρτηρίες προς τα Βαλκάνια, με τον ΕΛΑΣ να επιθυμεί να ανατρέψει αυτόν τον σχεδιασμό προκαλώντας αντιπερισπασμό και ανακουφίζοντας άλλα μέτωπα στη Μακεδονία και την Ήπειρο.
.jpg)
Σχεδιάγραμμα και εξώφυλλο από το μνημειώδες βιβλίο «Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΑΜΦΙΛΟΧΙΑΣ» του Θέμη Μοσχάτου (Εκδόσεις ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ Ο.Ε).
Η προετοιμασία της επιχείρησης διήρκεσε εβδομάδες πριν δοθεί η τελική εντολή. Η Αμφιλοχία αποτελεί ένα φυσικό σταυροδρόμι τριών κρίσιμων οδικών αξόνων που οδηγούν ανατολικά προς το Αγρίνιο, βόρεια προς την Άρτα και νοτιοδυτικά προς τη Βόνιτσα και τη Λευκάδα. Για να εξασφαλιστεί η επιτυχία, ο ΕΛΑΣ σχεδίασε παράλληλα χτυπήματα κατά μήκος όλων αυτών των αρτηριών. Την ευθύνη της επιχείρησης ανέλαβε η 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ με σταθμό διοίκησης το ιστορικό χωριό Σταθάς του Βάλτου.
«Ο αντικειμενικός μας σκοπός είναι ο απόλυτος αιφνιδιασμός και η απομόνωση της Αμφιλοχίας από κάθε πιθανή ενίσχυση. Κάθε κίνηση πρέπει να γίνει με τη μέγιστη ακρίβεια και οικονομία δυνάμεων.»
— Στρατηγός Γεράσιμος Αυγερόπουλος, Διοικητής 8ης Μεραρχίας
Δυνάμεις και Πρωταγωνιστές της Αναμέτρησης
Στρατιωτική Δύναμη ΕΛΑΣ (8η Μεραρχία)
Η δύναμη κρούσης περιλάμβανε το ηρωικό 2/39 Σύνταγμα με τρία τάγματα συνολικής δύναμης περίπου 1000 ανδρών, εξοπλισμένων με τυφέκια, στεν και πολυβόλα. Συμμετείχαν επίσης το 24ο Σύνταγμα με 430 μαχητές και το 3/40 Σύνταγμα, υποστηριζόμενα από μια ιταλική ορεινή πυροβολαρχία 7.5 χιλιοστών.
Δυνάμεις Κατοχής & Οχύρωση
Στον τομέα δράσης βρίσκονταν περίπου 1200 άρτια εξοπλισμένοι Γερμανοί στρατιώτες, υποστηριζόμενοι από μικρά τμήματα ταγματασφαλιτών. Μέσα στην πόλη της Αμφιλοχίας υπήρχαν 260 οχυρωμένοι στρατιώτες σε τρία στρατηγικά φυλάκια στις εξόδους της πόλης, με αποθήκες πυρομαχικών, καυσίμων και πλήρες δίκτυο ασυρμάτου.
Ο Ταγματάρχης Στάθης Αρέθας, στρατιωτικός εγκέφαλος της επιχείρησης, με τους αντάρτες του.
Ηγετικές Φυσιογνωμίες της Μάχης
Την επιτελική ευθύνη έφεραν ο Στρατηγός Γεράσιμος Αυγερόπουλος και ο Ταγματάρχης Στάθης Αρέθας. Στη γραμμή του πυρός πρωτοστάτησε ο Διοικητής του 3ου Τάγματος του 2/39, Βασίλης Σκιαδάς, γνωστός ως «Επαμεινώνδας», με στενούς συνεργάτες τους θρυλικούς καπετάνιους Πάνο Γιαννούλη, Βασίλη Τσούνη και Νίκο Παπαζέκο. Πολύτιμες πληροφορίες συγκέντρωσε ο Βασίλης Στραβομύτης, υπεύθυνος του ΕΑΜ Αμφιλοχίας.
Χρονικό των Επιχειρήσεων (Ώρα με την Ώρα)
Επιλέξτε ημερομηνία για να δείτε τα γεγονότα
Τα ανταρτικά τμήματα κινούνται αθόρυβα στα εξωτερικά υψώματα της πόλης. Κάθε είδους κάπνισμα απαγορεύεται αυστηρά και οι μονάδες παίρνουν τις προκαθορισμένες θέσεις τους στο απόλυτο σκοτάδι. Μια αμυδρή λάμψη εμφανίζεται για δευτερόλεπτα στο ύψωμα Παναγίτσα και σβήνει, δίνοντας το σήμα στον 10ο Λόχο να ξεκινήσει την κάθοδό του.
Δύο κόκκινες φλόγες ανάβουν στο ύψωμα κοντά στον Άγιο Γεώργιο, επιβεβαιώνοντας ότι τα πολυβόλα βρίσκονται στη θέση τους. Σχεδόν ταυτόχρονα, μια πράσινη λάμψη στην Παναγία σηματοδοτεί την πτώση του φυλακίου του Αγίου Γεωργίου, με τους Γερμανούς σκοπούς να εξουδετερώνονται.
Πεντακόσιοι ΕΛΑΣίτες βρίσκονται ακροβολισμένοι στις παρυφές της πόλης, κρατώντας την ανάσα τους και περιμένοντας με το δάχτυλο στη σκανδάλη το τελικό σύνθημα για τη γενική έφοδο.
Μια τρομερή έκρηξη συγκλονίζει την ατμόσφαιρα, καθώς ο δρόμος προς την Άρτα ανατινάζεται από τον 11ο Λόχο. Η μάχη ξεκινά ταυτόχρονα και στο Κρίκελο, αιφνιδιάζοντας πλήρως τους Γερμανούς. Τα σπίτια μετατρέπονται σε χαρακώματα και οι δρόμοι σε πύρινες ζώνες.
Το σπίτι του δοσίλογου Τσικνιά πυρπολείται, αφού προηγουμένως οι αντάρτες απομάκρυναν με ασφάλεια την οικογένειά του. Παράλληλα, ξεσπά μια σφοδρή καταιγίδα, με τις βροντές του ουρανού να σμίγουν με τις ιαχές των μαχητών και τις εκρήξεις των όλμων.
Ο ήλιος ανατέλλει πάνω από τον αιματοβαμμένο κόλπο. Στο ύψωμα του κάστρου, η μπάντα του ΕΛΑΣ αρχίζει να παιανίζει το δοξασμένο τραγούδι του αλβανικού μετώπου «Μαύρη είν' η νύχτα στα βουνά», εμψυχώνοντας τους μαχητές που συνεχίζουν την έφοδο σπίτι με σπίτι.
Η έκρηξη των κεντρικών γερμανικών αποθηκών πυρομαχικών από τον Παπαζέκο κάμπτει οριστικά το ηθικό του εχθρού. Μια σφαίρα διαπερνά τον πνεύμονα του ηρωικού διοικητή Βασίλη Σκιαδά, ο οποίος μεταφέρεται εσπευσμένα στο χειρουργείο, αφήνοντας τη διοίκηση στον Βασίλη Τσούνη.
Η Αμφιλοχία είναι πλέον ελεύθερη. Η ελληνική σημαία κυματίζει περήφανη στην πλατεία δίπλα στη θάλασσα και οι κάτοικοι ξεχύνονται στους δρόμους αγκαλιάζοντας με δάκρυα χαράς τους ελευθερωτές τους.
Γερμανικά άρματα μάχης εμφανίζονται από το Αγρίνιο, ενώ ταυτόχρονα τρία γερμανικά πλοιάρια πλησιάζουν απειλητικά στον κόλπο. Οι αντάρτες ξεκινούν τη σύμπτυξη. Για να διαφύγουν, ο Καπετάν Γιαννούλης τοποθετεί τις σορούς των Γερμανών στον δρόμο, αναγκάζοντας τα τανκ να σταματήσουν, κερδίζοντας πολύτιμο χρόνο.
Αντάρτες του θρυλικού 2/39 Συντάγματος του ΕΛΑΣ στην απελευθερωμένη Αμφιλοχία.
Απολογισμός και Λάφυρα της Μάχης
Οι απώλειες των κατοχικών δυνάμεων υπήρξαν συντριπτικές, καθώς καταμετρήθηκαν διακόσιοι εβδομήντα νεκροί Γερμανοί και Ιταλοί στρατιώτες, χωρίς να υπολογίζονται όσοι αποτεφρώθηκαν στα φλεγόμενα κτίρια, ενώ πενήντα επτά πιάστηκαν αιχμάλωτοι. Από την πλευρά του ΕΛΑΣ οι απώλειες υπήρξαν επίσης βαρύτατες, υπογραμμίζοντας τη σφοδρότητα της σύγκρουσης. Στον τομέα των λαφύρων, η επιχείρηση απέδωσε τεράστιες ποσότητες πολεμικού υλικού, όπως τριακόσια τυφέκια Μάουζερ, τετρακόσια αυτόματα όπλα, μεγάλες ποσότητες φαρμάκων και ρουχισμού, καθώς και εξήντα πέντε φορτηγά, δύο εκ των οποίων ήταν γεμάτα με τρόφιμα που διανεμήθηκαν άμεσα στον λιμοκτονούντα πληθυσμό. Ανάμεσα στα λάφυρα ήταν και η περίφημη λευκή φοράδα με την οποία ο Άρης Βελουχιώτης εισήλθε αργότερα θριαμβευτής στη Λαμία.
«Κάψ' το, γαϊδάρα! Κάψ' το να τελειώνουμε με τους φασίστες!»
— Καπετάνιος Νίκος Παπαζέκος, φωνάζοντας στον φίλο του Βασίλη Τσούνη να κάψει το ίδιο του το σπίτι
Ο Τραγικός Πατέρας
Πίσω από τις μεγάλες στρατιωτικές νίκες κρύβονται πάντα ανείπωτες προσωπικές τραγωδίες που ξεπερνούν τα όρια του ανθρωπίνου νου. Ο Κ. Αναστασίου είχε τρία παιδιά, τον Θύμιο, τον Χαράλαμπο και τον Γιώργο, και σε αυτή τη μάχη έχασε τα δύο του παιδιά. Όταν οι Γερμανοί ανακάτελαβαν την Αμφιλοχία, συγκέντρωσαν τα πτώματα των πεσόντων ανταρτών στην κεντρική πλατεία, απαγορεύοντας αυστηρά την ταφή τους. Μέσα στην απόλυτη απελπισία του, ο τραγικός πατέρας πήγε κρυφά μέσα στη νύχτα με ένα σακί και ένα μαχαίρι. Καθώς ήταν αδύνατο να μεταφέρει και τα δύο σώματα χωρίς να γίνει αντιληπτός, πήρε τη σκληρή απόφαση να κόψει τα κεφάλια των παιδιών του για να τα μεταφέρει και να τα θάψει κρυφά στον βόρειο τοίχο του νεκροταφείου, αφήνοντας μια ανεξίτηλη πληγή στην τοπική ιστορία.
Οι νεκροί αντάρτες του ΕΛΑΣ συγκεντρωμένοι μετά το τέλος των σκληρών μαχών στην Αμφιλοχία.
Οι Αθώοι Νεκροί Άμαχοι της Αμφιλοχίας
Η μάχη δεν έκανε διακρίσεις, παρασύροντας στον θάνατο αθώους πολίτες που βρέθηκαν στα διασταυρούμενα πυρά.
Έχασε τη ζωή της από αδέσποτη σφαίρα ενώ βρισκόταν δίπλα στο παράθυρο του σπιτιού της.
Βρήκε τραγικό θάνατο στην αυλή της κατά τη διάρκεια σφοδρής ανταλλαγής πυρών.
Πυροβολήθηκε θανάσιμα μέσα στον πανικό του όταν βγήκε στο παράθυρο με δίκαννο φωνάζοντας «Βοήθεια Έλληνες».
Σκοτώθηκε από αδέσποτη σφαίρα την ώρα που γερμανικά τμήματα είχαν οχυρωθεί εντός της οικίας του.
Έχασε τη ζωή του κατά τη διάρκεια των οδομαχιών από αδέσποτο βλήμα.
Πηγές Αφιερώματος:
Αρχείο Εθνικής Αντίστασης, Μαρτυρίες αυτόπτων μαρτύρων και επιζώντων μαχητών, Βιβλιογραφία Θέμη Μοσχάτου και Φιλιππου Γελαδόπουλου, Ψηφιακό Αρχείο Agrinio Memories, Ιστολόγιο «Κόκκινος Φάκελος».
