Η Παναγία Σπηλιώτισσα είναι διαρρυθμισμένη σε εκκλησία σπηλιά, στη νότια πλευρά της Ακρόπολης, κοντά στο χορηγικό μνημείο του Θρασύλλου, πάνω από το θέατρο του Διονύσου.
Στο νότιο τείχος, το ονομαζόμενο και Κιμώνειο, και πάνω από το κέντρο του θεάτρου του Διονύσου, στην αρχαιότητα υποβάσταζε τον τρίποδα του χορηγικού μνημείου του Θρασύλλου με ένα κιονόκρανο στο μέσο και μια δωρική στοά του 4ου αι. π.Χ.
Από τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους η περιοχή νότια της Ακρόπολης είχε εξελιχθεί σε θρησκευτικό κέντρο, όπως μαρτυρούν δυο σημαντικές βασιλικές κοντά στο Ασκληπιείο και το Διονυσιακό θέατρο. Είναι άγνωστο όμως από πότε αφιερώθηκε στην Παναγία. Στην διάρκεια της βυζαντινής περιόδου δεν αναφέρεται κάτι το συγκεκριμένο για τον χώρο αυτόν.
Την περίοδο της Τουρκοκρατίας και επειδή ο ναός αυτός βρισκόταν έξω από το τοίχος του κάστρου, αφού επισκευάσθηκε επαναλειτούργησε για τις θρησκευτικές ανάγκες των περιοίκων. Η Σπηλιώτισσα πρωτοαναφέρεται από τον περιηγητή Ζ. Σπον στα 1676, ενώ τη συσχετίζουν την σπηλιά με εκείνη του Απόλλωνα.
Ο αξιωματικός του Μοροζίνι τοποθετεί στη θέση της σπηλιάς ένα κτίσμα με δίκλινη στέγη. Οι Άγγλοι περιηγητές Stuard και Revett μεταξύ 1751 και 1753 την μνημονεύουν ως εν λειτουργία εκκλησία. Ο Dodwell περιγράφει αντικείμενα που είδε στο εσωτερικό της, όπως ένα μικρό κιονόκρανο και μια τράπεζα με κιονόμορφη βάση.
Πίσω από το μνημείο του Θρασύλλου υπάρχει λαξευμένος προθάλαμος σε κανονική ορθογώνια διατομή που καταλήγει σε εγκάρσιο τοίχο πλάτους 2,50 μ. Στη βάση του υπάρχει αδιακόσμητη σαρκοφάγος από μάρμαρο, ενώ ο τοίχος περιέχει εντοιχισμένο κορινθιάζον κιονόκρανο παλαιοχριστιανικής εποχής.
Για την κατασκευή του τοίχου χρησιμοποιήθηκε κονίαμα όχι καλής ποιότητας, ενώ στους αρμούς παρεμβάλλονται κεραμίδια ή τούβλα. Στις επιφάνειές του υπήρχε πλούσια εικονογράφηση, με τον άγιο Σπυρίδωνα και τον άγιο Βασίλειο.
Οι επιφάνειες των τοιχωμάτων, της οροφής και του δαπέδου της σπηλιάς είναι σήμερα γυμνές, με έντονα ίχνη χονδρολάξευσης. Το δάπεδο φέρει αυλακώσεις και βαθιές τομές που δείχνουν προεργασία για πιθανή λατόμευση του πετρώματος.
Οι όποιες επεμβάσεις στη σπηλιά έχουν γίνει αποκλειστικά κατά την αρχαιότητα, αφού η διεύρυνση του στομίου της έγινε για τη δημιουργία του εσωτερικού θαλάμου του χορηγικού μνημείου. Με όμοιο τρόπο έγινε και η λάξευση των τοιχωμάτων της σπηλιάς για την μορφοποίηση του εσωτερικού της.
Γεώργιος Δελαππόρτας, Παλαιοχριστιανικά και Βυζαντινά μνημεία των Αθηνών, Αθήναι, 1969, σελ. 24
Ιωάννης Τραυλός, Πολεοδομική εξέλιξη των Αθηνών, Αθήναι, 1960, σελ. 138
Μπίρης (1979), σελ. 185
Μπίρης (1979), σελ. 188–189
Μάνος Μπίρης, «Η Παναγία Σπηλιώτισσα στην Ακρόπολη Αθηνών», ΕΜΠ, τ.1 (1979), σελ. 190
Μπίρης (1979), σελ. 185
Μπίρης (1979), σελ. 189
Μάνος Μπίρης, «Η Παναγία Σπηλιώτισσα στην Ακρόπολη Αθηνών», ΕΜΠ, τ.1 (1979), σελ. 193
Φωτογραφική επικουρία: ΑΡΧΕΙΟ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου