Παχυσαρκία και Σύγχρονο Περιβάλλον – Τι φταίει τελικά; (του *Νίκου Καφετζόπουλου)

Η παχυσαρκία είναι μια νόσος που τις τελευταίες δεκαετίες αυξάνεται με αλματώδεις ρυθμούς παγκοσμίως. 

Ο σύγχρονος τρόπος ζωής δημιουργεί ένα «τοξικό περιβάλλον» το οποίο δεν αφήνει τον σημερινό άνθρωπο των δυτικών κοινωνιών να διαχειριστεί το βάρος του με αποτέλεσμα τα ποσοστά παχυσαρκίας να αυξάνονται ραγδαία σε παιδιά και ενήλικες. 

Οι επιπτώσεις της παχυσαρκίας είναι πολλές, τόσο στην σωματική υγεία, όσο και στην σφαίρα της ψυχικής υγείας. Στο παρόν άρθρο θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε τους κυριότερους διατροφικούς «εχθρούς», καθώς και τρόπους να τους αντιμετωπίσουμε. Οι κυριότεροι «εχθροί» δεν είναι άλλοι από το επεξεργασμένο φαγητό, το άγχος και την έλλειψη φυσικής δραστηριότητας.

Επεξεργασμένα Τρόφιμα

Όταν μιλάμε για επεξεργασμένα τρόφιμα, εννοούμε όλα τα τρόφιμα που έχουν επεξεργαστεί βιομηχανικά και στα οποία έχουν προστεθεί υλικά όπως αλάτι, ζάχαρη, υδρογονωμένα λίπη, τεχνητά χρώματα-αρώματα, συντηρητικά, σταθεροποιητές, βελτιωτικά γεύσης κ.ά. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα μπισκότα, τα επεξεργασμένα δημητριακά, τα αρτοσκευάσματα, τα αναψυκτικά, τα συσκευασμένα κέικ, τα αλμυρά ή γλυκά σνακ κ.ά. 

Στις δυτικές λεγόμενες κοινωνίες οι άνθρωποι καταναλώνουν περίπου 500 θερμίδες περισσότερες την ημέρα από ό, τι το 1970. Περίπου το 85-90 % των επιπλέον αυτών θερμίδων προέρχεται από δημητριακά, πρόσθετα λίπη και πρόσθετα σάκχαρα. Μόνο το 2% προέρχεται από την κατανάλωση περισσότερων φρούτων και λαχανικών.

Τι άλλαξε τόσο; Η βιομηχανία του τροφίμου. Με νέες τεχνολογίας, η παραγωγή και η κατανάλωση γλυκιάς ύλης (ζάχαρη, σιρόπι καλαμποκιού (High-fructose corn syrup), απογειώθηκε και προστέθηκε σχεδόν σε όλα τα τρόφιμα. Το σιτάρι άρχισε να αλέθεται και έτσι να αφαιρούνται όλα τα θρεπτικά συστατικά. Τα φυτικά λιπαρά παράγονται φθηνά και καταναλώνονται σε μεγαλύτερες ποσότητες από ποτέ. Το ίδιο ισχύει και για το αλάτι, το οποίο είναι σχεδόν παντού με αποτέλεσμα το 75% του αλατιού που καταναλώνεται να είναι κρυμμένο και όχι στην αλατιέρα του τραπεζιού.

Πως λειτουργεί το ανθρώπινο σώμα όμως; Το πόσο θα φάμε ρυθμίζεται από χημικούς άλλα και μηχανικούς μηχανισμούς. Τρώμε μέχρι να ‘’τεντώσει’’ το στομάχι μας και όχι μέχρι να φτάσουμε έναν καθορισμένο αριθμό θερμίδων. Δεδομένου ότι τα μεταποιημένα τρόφιμα έχουν συμπυκνωμένες τις θερμίδες και είναι πολύ χαμηλά σε φυτικές ίνες, καταναλώνουμε περισσότερες θερμίδες προτού αισθανθεί το στομάχι μας γεμάτο.

Επιπλέον, σταματάμε να τρώμε με βάση και την ποιότητα. Φτωχή τροφή μας οδηγεί να τρώμε ακόμα περισσότερο για να λάβουμε τα θρεπτικά συστατικά που χρειαζόμαστε. Δεν σταματάει όμως εκεί. Η ζάχαρη και τα λιπαρά προκαλούν υπερδιέγερση του κέντρου ανταμοιβής στον εγκέφαλό μας, κυρίως μέσω της έκκρισης ντοπαμίνης. Και ο αρχέγονος εγκέφαλος μας πώς να το διαχειριστεί; Τα παλιά τα χρόνια, τόσο γλυκό ήταν μόνο το μέλι, το οποίο ήταν διαθέσιμο μόνο εποχιακά. Το λίπος το παίρναμε κυρίως από τα ζώα, που τότε δεν ήταν και τόσο λιπαρά. Και το αλάτι ήταν διαθέσιμο μόνο στο νερό. Τι έκανε λοιπόν η βιομηχανία τροφίμου; Έφτιαξε τρόφιμα που συνδυάζουν την τέλεια αναλογία λίπους, ζάχαρης και αλατιού για να σας κάνει ευτυχισμένους. Αυτή η τέλεια αναλογία και υφή προκαλεί έκρηξη ντοπαμίνης και καθιστά κάποια τρόφιμα ακαταμάχητα.

Έτσι, κανείς δεν μπορεί να φάει μόνο ένα! Ο εγκέφαλος μας δεν είναι έτοιμος γενετικά για να το διαχειριστεί όλο αυτό.. Έγιναν αυτά πολύ γρήγορα. Η αποφυγή τους είναι ένα από τα πιο σημαντικά βήματα που μπορείτε να κάνετε για να διατηρήσετε την υγεία σας.

Φωτογραφία από τον χρήστη Roberto Hund στο Pexels

Άγχος και παχυσαρκία

Μας παχαίνει το άγχος; Τι δείχνει η έρευνα;

Ο οργανισμός έχει ρυθμιστικούς μηχανισμούς για να ρυθμίσει τη πρόσληψη της  τροφής. Το άγχος τους αποσυντονίζει όλους!

Ας τα πάρουμε όμως από την αρχή. Το άγχος έχει γίνει κομμάτι της σύγχρονης ζωής και πολλοί το αντιμετωπίζουν με το λεγόμενο comfort food (συναισθηματικό φαγητό). Τί μας οδηγεί όμως εκεί; Το χρόνιο άγχος είναι δυσάρεστο. Μπορεί να προκαλέσει ακόμα και κατάθλιψη. Τρόφιμα που απελευθερώνουν ντοπαμίνη & ανταμείβουν τον εγκέφαλο, μας προκαλούν ευχαρίστηση και αυτός είναι ένας τρόπος αυτοθεραπείας ενάντια στα αρνητικά συναισθήματα. Αλλά υπάρχει και κάτι άλλο.

Ο ρόλος της κορτιζόλης

Υπό πίεση, ο εγκέφαλος απελευθερώνει από τα επινεφρίδια κορτιζόλη, γνωστή ως ορμόνη του στρες. Η κορτιζόλη λέει στο σώμα μας να γεμίσει άμεσα ενέργεια και να προετοιμαστεί να πολεμήσει ή να τρέξει, σε περίπτωση πχ που εμφανιστεί μπροστά μας μια αρκούδα.  Μας οδηγεί στην αναζήτηση λοιπόν πυκνών τροφών. Αλλά δεν θα συναντήσετε  καμιά αρκούδα. Θα συναντήσετε έναν προϊστάμενο που περιμένει ή ένα χρέος που πρέπει να πληρωθεί ή έναν αδιάφορο σύζυγο. Ο οργανισμός τις πήρε τις θερμίδες όμως και τώρα πρέπει να τις συσκευάσει (σε λίπος), αφού δεν τις χρησιμοποίησε κάπου.. και το άγχος συνεχίζεται.. Τα τρόφιμα με υψηλή περιεκτικότητα σε λιπαρά & σάκχαρα μειώνουν την απόκριση στο άγχος. Η ντοπαμίνη που απελευθερώνεται από την κατανάλωση αυτών των τροφίμων οδηγεί σε μια προσωρινή αποκατάσταση του στρες. Ρυθμίζει προς τα κάτω την οδό του υποθάλαμου & των επινεφριδίων για να απενεργοποιήσει την απόκριση στο στρες και να επαναφέρει το σώμα σε ισορροπία. Συναρπαστικό; Τρώμε πολύ πριν την απειλή, τρώμε και μετά για να τη ξεπεράσουμε. Έχει και συνέχεια..

Άγχος, κορτιζόλη και ινσουλίνη

Το άγχος μέσω κορτιζόλης εμποδίζει περαιτέρω την απώλεια βάρους δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο αύξησης βάρους. Σε συνδυασμό με άλλες ορμόνες, όπως ινσουλίνη και το NPY (Neuropeptide Y), προκαλείται αναδιανομή του λίπους από άλλες περιοχές του σώματος σε λίπος της κοιλιάς. Ένας πιθανός λόγος είναι ότι το βαθύ κοιλιακό ή σπλαχνικό λίπος μετατρέπεται πιο εύκολα σε ενέργεια από το λίπος στους μηρούς ή τους γλουτούς. Ωστόσο, το σπλαχνικό λίπος είναι ένα όργανο. Απελευθερώνει ορμόνες και χημικές ουσίες που προκαλούν φλεγμονή και αντίσταση στην ινσουλίνη. Με τη σειρά τους, αυτές οι ουσίες προάγουν περαιτέρω την αύξηση βάρους, τη συσσώρευση λίπους και το βάρος συνεχίζει να αυξάνεται μέχρι να βρει νέο (υψηλότερο) σημείο ισορροπίας. Άρα: Οι βλαβερές συνέπειες του στρες συμβαίνουν όχι μόνο από την έκθεση στο άγχος, αλλά και από την ανταπόκριση σε αυτό.

Πως αντιμετωπίζουμε το άγχος

Η ύπαρξη δεξιοτήτων και εργαλείων για τη διαχείριση του άγχους αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του ελέγχου του βάρους μακροπρόθεσμα. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να εξαλείψετε το άγχος από τη ζωή σας. Το άγχος είναι αναπόφευκτο και η αποφυγή του είναι αδύνατη. Αντ ‘αυτού, μπορείτε να εργαστείτε για να βελτιώσετε τον χειρισμό του άγχους. Υπάρχουν συγκεκριμένες αποδεδειγμένες συνήθειες και συμπεριφορές που βοηθούν. Πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι τα άτομα που είναι ανθεκτικά στο άγχος έχουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά:

• Αντιλαμβάνονται τις αγχωτικές καταστάσεις ως πρόκληση και όχι ως απειλή.
• Εκτιμούν αυτά που έχουν. Η ευγνωμοσύνη από μόνη της φαίνεται ότι μειώνει τα επίπεδα κορτιζόλης
• Έχουν υποστηρικτικές ανθρώπινες σχέσεις. Η εμπιστοσύνη και η  ενσυναίσθηση προκαλούν την απελευθέρωση της ορμόνης της  αγάπης, της οξυτοκίνης, η οποία βελτιώνει την απόκρισή μας στο άγχος.
• Έχουν μια αίσθηση σκοπού και νοήματος στη ζωή τους.

Υπάρχουν και πολλοί άλλοι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να κάνουμε το άγχος να λειτουργεί υπέρ μας, αντί να καταστρέφουμε τον οργανισμό & τις ορμόνες του. Το σημαντικό πράγμα που πρέπει να θυμάστε είναι ότι η διαχείριση του βάρους περιλαμβάνει πολλά περισσότερα από την εξισορρόπηση των θερμίδων. Πρέπει να δημιουργήσετε έναν τρόπο ζωής που ισορροπεί τις ορμόνες σας, ο οποίος στη συνέχεια ισορροπεί φυσικά και το βάρος σας.

Φωτογραφία από τον χρήστη Andres Ayrton στο Pexels

Παχυσαρκία και Φυσική Δραστηριότητα

Πάνω από 90% των ατόμων που χάνουν βάρος, το ξαναπαίρνουν στα 2 χρόνια. Εκτός από τη διατροφή, βασικότατη προϋπόθεση για να διατηρήσει κάποιος το νέο βάρος (set point) είναι να κάνει άσκηση συστηματικά. Και ο λόγος δεν είναι μόνο το κάψιμο θερμίδων και η διατήρηση της μυϊκής μάζας. Ο ρόλος της άσκησης είναι πολύ πιο θεμελιώδης. Ο λόγος; Οι μυοκίνες.. Ας τα δούμε.. Η άσκηση ισορροπεί τις ορμόνες και το ανοσοποιητικό σύστημα. Μειώνει τη κορτιζόλη καθώς και την επιβλαβή φλεγμονή που προκαλείται από το άγχος και τη παχυσαρκία. Την τελευταία δεκαετία, έχει ανακαλυφθεί ότι όταν οι μύες συστέλλονται, απελευθερώνουν χημικούς αγγελιοφόρους που ονομάζονται μυοκίνες.

Μυοκίνες και Μεταβολισμός

Αυτοί οι αγγελιοφόροι ταξιδεύουν σε όλο το σώμα και επηρεάζουν τον τρόπο λειτουργίας κάθε οργάνου. Οι μυοκίνες επηρεάζουν το μεταβολισμό, την καρδιά, τους μυς, το λίπος, τον εγκέφαλο, το ήπαρ και άλλα όργανα. Αυτός ο κρίσιμος μηχανισμός είναι τελικά και ο λόγος που η άσκηση αποτρέπει και θεραπεύει πάνω από 40 ιατρικές παθήσεις. Ένα παράδειγμα μυοκίνης είναι και ο εγκεφαλικός νευροτροφικός παράγοντας (Brain Derived Neurotrophic Factor, BDNF). Ο εγκεφαλικός νευροτροφικός παράγοντας συμβάλλει στην διατήρηση των νευρώνων και ενισχύει την ανάπτυξη και τη διαφοροποίηση νέων νευρώνων και συνάψεων. Όσον αφορά την καταπολέμηση της παχυσαρκίας, ο BDNF επηρεάζει σημαντικά τους μηχανισμούς που ελέγχουν το σωματικό βάρος και την ενεργειακή ισορροπία.

Άλλες μυοκίνες βοηθούν στην καύση λίπους και στην απομάκρυνση του σακχάρου από το αίμα. Μπορείτε να θεωρήσετε τις μυοκίνες ως τους εξισορροπιστές των επιβλαβών επιπτώσεων του υπερβολικού λίπους. Ενώ το λίπος της κοιλιάς απελευθερώνει χημικές ουσίες και πρωτεΐνες που αυξάνουν τη φλεγμονή και τον κίνδυνο για διαβήτη, καρδιακές παθήσεις κ.ά., οι μυοκίνες που απελευθερώνονται από τη συστολή των μυών, μειώνουν τη φλεγμονή και εξουδετερώνουν αυτήν τη βλάβη. Τι πρέπει να κάνουμε για να απελευθερωθούν μυοκίνες. Πρέπει να ενεργοποιήσουμε όλες τις μυϊκές ίνες, γιατί διαφορετικοί τύποι μυών,  απελευθερώνουν διαφορετικά είδη μυοκινών. Επομένως, χρειάζεται ένα μείγμα αερόβιας άσκησης όπως περπάτημα, τζόκινγκ ή ποδηλασία, σε συνδυασμό με  αντιστάσεις (βάρη ή bodyweight ασκήσεις).  Η minimum συνιστώμενη ποσότητα είναι 30 λεπτά την ημέρα αερόβιας άσκησης και δύο φορές την εβδομάδα άσκηση δύναμης.

Δεν μου αρέσει καθόλου η γυμναστική. Τι να κάνω;

Εδώ τα νέα είναι ευχάριστα. Για όποιον δεν μπορεί να γυμναστεί συστηματικά, υπάρχει λύση. Μειώστε όσο το δυνατόν την καθιστική στάση, έστω και για λίγο. Όταν κάθεστε περισσότερο από μία ώρα, ο μεταβολισμός επιβραδύνεται, το ίδιο και η καύση γλυκόζης και τριγλυκεριδίων.  Απλές αλλαγές, όπως το να σηκωθείτε και περπατήσετε έστω για λίγα λεπτά  κάθε ώρα, μπορούν να ξανά ενεργοποιήσουν τους μυς. Αυτά τα συχνά (όρθια) διαλείμματα έρευνες δείχνουν ότι μακροπρόθεσμα ρίχνουν σάκχαρο, τριγλυκερίδια, βάρος & περίμετρο μέσης, άρα μην τα υποτιμάτε. Γιατί παρόλο που η άσκηση καίει πολύ περισσότερες θερμίδες ανά λεπτό, συνήθως περνάμε μόνο το 5% της ημέρας μας κάνοντας άσκηση. Από την άλλη πλευρά, περνάμε σχεδόν το ένα τρίτο της ημέρας μας κάνοντας ελαφριές δραστηριότητες. Αθροιστικά, οι θερμίδες που καίγονται κατά τη διάρκεια αυτών των καθημερινών δραστηριοτήτων, προσθέτουν τελικά σημαντικά στον συνολικό ενεργειακό μεταβολισμό.

Πρακτικές συμβουλές

Ακόμα κι αν δεν σας αρέσει η άσκηση με τη κλασσική έννοια, η καθημερινή λίγο πιο ενεργή ζωή μπορεί να κάνει σημαντική διαφορά στο βάρος και τη συνολική υγεία σας. Μερικές συμβουλές:

• Μην ξαναμπείτε σε ασανσέρ & πάντα να ανεβαίνετε τις σκάλες
• Περπατήστε λίγα λεπτά γύρω από το σπίτι σας μόλις γυρίσετε από τη δουλεία σας
• Σηκωθείτε και περπατήστε σε κάθε τηλεφώνημα
• Κάντε το ραντεβού σας (επαγγελματικό ή προσωπικό) περπατώντας
• Κάντε περισσότερες οικιακές εργασίες

Συμπέρασμα

Η διαχείριση του βάρους είναι μια δια βίου δοκιμασία και ο μόνος τρόπος για να πετύχετε ένα υγιές βάρος είναι να αποκτήσετε τις δεξιότητες εκείνες που θα σας βοηθήσουν να αντιμετωπίσετε το σύγχρονο τοξικό περιβάλλον. Το επεξεργασμένο φαγητό, το καθημερινό άγχος και η χαμηλή φυσική δραστηριότητα είναι οι κρισιμότεροι παράγοντες που πρέπει να αντιμετωπίσετε για να πετύχετε τους στόχους σας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 

Morris MJ, Beilharz JE, Maniam J, Reichelt AC, Westbrook RF. Why is obesity such a problem in the 21st century? The intersection of palatable food, cues and reward pathways, stress, and cognition. Neuroscience & Biobehavioral Reviews. 2015;58:36-45   

Fothergill E, Guo J, Howard L, et al. Persistent metabolic adaptation 6 years after The Biggest Loser competition. Obesity (Silver Spring, Md). 2016;24(8):1612-1619. doi:10.1002/oby.21538. 

Sumithran P, Prendergast LA, Delbridge E, et al. Long-Term Persistence of Hormonal Adaptations to Weight Loss. New England Journal of Medicine. 2011;365(17):1597-1604. 

Guyenet SJ, Schwartz MW. Regulation of Food Intake, Energy Balance, and Body Fat Mass: Implications for the Pathogenesis and Treatment of Obesity. The Journal of clinical endocrinology and metabolism. 2012;97(3):745-55. doi: 10.1210/jc.2011-2525. PubMed PMID: PMC3319208. 

Zheng H, Lenard N, Shin A, Berthoud H-R. Appetite control and energy balance regulation in the modern world: Reward-driven brain overrides repletion signals. International journal of obesity (2005). 2009;33(Suppl 2):S8- 13. doi: 10.1038/ijo.2009.65. PubMed PMID: PMC2838178. 

Berthoud HR, Munzberg H, Morrison CD. Blaming the brain for obesity: Integration of hedonic and homeostatic mechanisms. Gastroenterology. 2017. Epub 2017/02/14. doi: 10.1053/j.gastro.2016.12.050. PubMed PMID: 28192106.  

Cordain L, Eaton SB, Sebastian A, Mann N, et al. Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century. The American Journal of Clinical Nutrition. 2005;81(2):341-54.  

Thaler JP, Schwartz MW. Minireview: Inflammation and Obesity Pathogenesis: The Hypothalamus Heats Up. Endocrinology. 2010;151(9):4109- 15. doi: 10.1210/en.2010-0336. PubMed PMID: PMC2940486. 

Gross LS, Li L, Ford ES, Liu S. Increased consumption of refined carbohydrates and the epidemic of type 2 diabetes in the United States: an ecologic assessment. Am J Clin Nutr 2004 79: 5 774-779

Strack F, Deutsch R. Reflective and impulsive determinants of social behavior. Personality and social psychology review: an official journal of the Society for Personality and Social Psychology, Inc. 2004;8(3):220-247. 

David TN, Wendy W, Jeffrey MQ. Habits—A Repeat Performance. Current Directions in Psychological Science. 2006;15(4):198-202. 

Wood, W., Quinn, J. M., & Kashy, D. A. (2002). Habits in everyday life: Thought, emotion, and action. Journal of Personality and Social Psychology, 83(6), 1281-1297. 

Πηγή: www.mednutrition.gr

*Νίκος Καφετζόπουλος Κλινικός Διαιτολόγος - Διατροφολόγος

Ο Νίκος Καφετζόπουλος αποφοίτησε από το τμήμα Διαιτολογίας και Διατροφής του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου. Eργάζεται στο Διαιτολογικό Τμήμα του Ασκληπιείου Βούλας με αρμοδιότητα την διαιτολογική κάλυψη εσωτερικών και εξωτερικών ασθενών.

Έχει συγγράψει το βιβλίο «Πρακτικός οδηγός αθλητικής διατροφής – Επιστημονικές εκδόσεις Παρισιάνου».

Διατηρεί το Κέντρο Μεταβολισμού & Διατροφής Nutribase στην Γλυφάδα.

Γνωρίστε τoν αρθογράφο