Ο Θάνατος του Ανδρέα Παπανδρέου
και η Επόμενη Μέρα

Φωτογραφικό αρχείο από την ιστορική διαδρομή του ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

Ήταν 23 Ιουνίου του 1996 όταν ο ιδρυτής και ιστορικός ηγέτης του ΠΑΣΟΚ, Ανδρέας Παπανδρέου, άφηνε την τελευταία του πνοή στο σπίτι του στην Εκάλη, έπειτα από οξύ ισχαιμικό επεισόδιο, κλείνοντας ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της ελληνικής μεταπολιτευτικής ιστορίας.

Ως εξέχουσα προσωπικότητα και πρωθυπουργός της Ελλάδας από το 1981 έως το 1989 και εκ νέου από το 1993 έως το 1996, ο Ανδρέας Παπανδρέου σφράγισε καταλυτικά με την πορεία, τους χαρισματικούς λόγους και τις ρηξικέλευθες πράξεις του την ιστορία της χώρας από την περίοδο της στρατιωτικής χούντας και για πολλές δεκαετίες μετέπειτα. Υπήρξε ένας ηγέτης με ευρύτατη λαϊκή αποδοχή, συγκεντρώνοντας εκατομμύρια οπαδούς στις ιστορικές του ομιλίες, ενώ ταυτόχρονα τύγχανε βαθύτατης εκτίμησης και αναγνώρισης από πολλούς Ευρωπαίους και διεθνείς ηγέτες της εποχής του.

❦

Ο Ανδρέας Παπανδρέου με την πολιτική του, κυρίως κατά το πρώτο μισό της δεκαετίας του 1980, κατάφερε να οδηγήσει τη χώρα σε μια νέα ιστορική σελίδα, αναστηλώνοντας την οικονομία, διευρύνοντας σημαντικά τη λεγόμενη μεσαία τάξη, χτίζοντας ένα ισχυρό κράτος πρόνοιας και καταβάλλοντας συστηματικές προσπάθειες για την κοινωνική αποκατάσταση μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού που είχαν υποστεί διώξεις. Με τις ενέργειες αυτές έθεσε ένα οριστικό τέλος στη μακρά περίοδο του πολιτικού διχασμού που μάστιζε τη χώρα από την εποχή του εμφυλίου πολέμου.

Η μακρά και πολυτάραχη πορεία του στην πολιτική σκηνή της χώρας, βέβαια, σημαδεύτηκε και από έντονες κατηγορίες για σπατάλη δημοσίου χρήματος, την εμπλοκή του στο πολύκροτο σκάνδαλο Κοσκωτά για το οποίο παραπέμφθηκε στη δικαιοσύνη, καθώς και από επικρίσεις για πολιτικό λαϊκισμό και αθέτηση υποσχέσεων. Εκτός από πολιτικός ηγέτης, ο Ανδρέας Παπανδρέου υπήρξε πραγματικός σταρ της εποχής, απασχολώντας διαρκώς την κοινή γνώμη με την προσωπική του ζωή, ενώ η σχέση και ο μετέπειτα γάμος του με τη Δήμητρα Λιάνη έγιναν πρωτοσέλιδο στα περισσότερα μέσα ενημέρωσης, αποτελώντας αφορμή για δριμεία κριτική από ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας.

Επίσημη Δήλωση Ευάγγελου Βενιζέλου

«Ο Ανδρέας Παπανδρέου ως μεγάλος ηγέτης ανήκει στην Ιστορία που διαμορφώνεται μέσα στη συλλογική συνείδηση του Έθνους, πέρα από οποιαδήποτε παραταξιακά όρια. Ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν ήθελε να φιλοτεχνήσει τη μνήμη του. Ήθελε να αφεθεί και μετά τον θάνατό του στην κρίση του λαού για το τι άλλαξε στον τόπο μας τα χρόνια του Ανδρέα. Τι άλλαξε στο κοινωνικό κράτος, τους δημοκρατικούς θεσμούς, την εξωτερική πολιτική και τη διεθνή θέση της χώρας. Δική μας είναι συνεπώς η υποχρέωση να θυμόμαστε οι παλιότεροι και να μαθαίνουμε οι νεώτεροι. Οι σκληρές εμπειρίες της κρίσης που βιώνει ο ελληνικός λαός τον έχουν κάνει πολιτικά αυστηρότερο, αλλά – είμαι βέβαιος για αυτό – και ιστορικά δικαιότερο».

Ευάγγελος Βενιζέλος — Πρόεδρος ΠΑΣΟΚ

Ο Τύπος της 24ης Ιουνίου 1996

Η αποθέωση από εχθρούς και φίλους την επόμενη ημέρα του θανάτου του

Η ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ

«Ήταν 2 και 30′ ξημερώματα χθες, Κυριακή 23 Ιουνίου 1996, όταν η Ιστορία πήρε την πένα στα χέρια της κι άρχισε να γράφει το κεφάλαιο: Ανδρέας Παπανδρέου, ετών 77. Και θα χρειασθεί πολλές σελίδες για να ιστορήσει και να αξιολογήσει το πέρασμα του μεγάλου ηγέτη, του ιδρυτή και προέδρου του ΠΑΣΟΚ. Του ανθρώπου που λατρεύτηκε όσο ουδείς ίσως τις τελευταίες δεκαετίες στον τόπο μας. Του πολιτικού που σφράγισε με τις ιδέες και το έργο του τις πιο βαθιές τομές στο δημόσιο βίο της χώρας. Γι’ αυτό και το πλήθος που συρρέει να τον προσκυνήσει είναι μέγα, γι’ αυτό και το πένθος του λαού είναι μέγα».

ΤΟ ΕΘΝΟΣ

«Συγκλονισμένη ξύπνησε χθες η Ελλάδα. Η σπαρακτική και συνάμα θριαμβική κραυγή "Ανδρέα ζεις, εσύ μας οδηγείς" που από τις 11 το πρωί δονούσε την ατμόσφαιρα στο κέντρο της Αθήνας, επαναλαμβανόταν ενδόμυχα ώρες νωρίτερα από τον Έβρο και την Κέρκυρα ως την Κρήτη και τη Γαύδο. Ο θάνατος του Ανδρέα Παπανδρέου ήρθε αναπάντεχα κι απρόβλεπτα όπως αναπάντεχη κι απρόβλεπτη ήταν ολόκληρη η ζωή του. Ορφανεμένοι όσοι τον λάτρεψαν, αποσβολωμένοι όσοι τον πολέμησαν».

Η ΑΥΓΗ

«Ημέρες πένθους. Ο Ανδρέας Παπανδρέου έκλεισε τα μάτια του στις δύο και μισή χθες ξημερώνοντας Κυριακή 23 Ιουνίου 1996 αφού πρόβαλε για μεγάλο διάστημα σκληρή αντίσταση στη δύσκολη και άνιση μάχη με τη μοίρα. Ημέρες πένθους για τον άνθρωπο που σφράγισε με την ηγετική πολιτική παρουσία του την πορεία της χώρας τα τελευταία 35 χρόνια με ιδιαίτερα επιβλητικό "παρών" την περίοδο της μεταπολίτευσης. Δυναμικός λαϊκός ηγέτης, απόλυτος κυρίαρχος στον πολιτικό χώρο που ο ίδιος δημιούργησε, ενσάρκωσε μεσσιανικά τις προσδοκίες ενός πολύ μεγάλου τμήματος του ελληνικού λαού που τον περιέβαλε πολλές φορές με τυφλή εμπιστοσύνη. Η απουσία μιας τέτοιας πολιτικής φυσιογνωμίας δημιουργεί εκ των πραγμάτων ένα τεράστιο κενό. Ο πόλεμος μεταξύ των επιγόνων του έχει ήδη αρχίσει και η λύση δεν διαγράφεται εύκολη. Το σίγουρο είναι ότι το μετά τον Α. Παπανδρέου ΠΑΣΟΚ θα είναι ένα άλλο ΠΑΣΟΚ».

Η ΝΙΚΗ

«Λίγες φορές η ιστορία έχει την "ευτυχία" να αναδείξει πολιτικούς ηγέτες που βάζουν τη σφραγίδα τους στην πορεία μιας χώρας. Λίγες φορές ένας ηγέτης γνωρίζει τέτοια λατρεία από το λαό και τέτοια αναγνώριση ακόμα και από εκείνους που τον αντιμετώπισαν σαν σκληρό πολιτικό τους αντίπαλο. Ο Ανδρέας Παπανδρέου έδωσε νόημα και πνοή στην πολιτική. Από διαχείριση των κοινών την ανέδειξε σε κορυφαία δημοκρατική λειτουργία που στηρίζεται σε κοινωνικούς θεσμούς, εξυπηρετεί ιδέες και αξίες και έχει στόχο να αναβαθμίσει την κοινωνία και τον πολίτη. Ο Ανδρέας Παπανδρέου έδωσε περιεχόμενο στον πατριωτισμό, στην εθνική -πατριωτική συνείδηση. Μεγάλος ιδεολόγος και οραματιστής, χάραξε και επέβαλε έναν καινούργιο τρόπο πολιτικής ανάλυσης και σκέψης, χαράσσοντας τη δική του αυτόνομη πορεία, πάντα σε αντίθεση με το πολιτικό κατεστημένο».

Η ΑΥΡΙΑΝΗ

«Όταν βγήκε από το Ωνάσειο μετά από τέσσερις μήνες στην εντατική και αφού είχε παλέψει σκληρά για τη ζωή του ολόκληρο το πανελλήνιο ανάσανε με ανακούφιση. Τώρα, είχε αρχίσει να αναρρώνει. Να προετοιμάζει τον ενωτικό λόγο, που ήλπιζε να εκφωνήσει ο ίδιος στο Συνέδριο του Κινήματος. Έτσι, εύχαρο και σε πολιτική εγρήγορση -όπως του άρμοζε- τον βρήκε ο θάνατος. Ξαφνικά όπως εκείνος συνήθιζε να μας ξαφνιάζει σε όλη του τη ζωή. Ο Ανδρέας Γ. Παπανδρέου εξέπνευσε. Αυτή ήταν η είδηση που κυκλοφόρησε από στόμα σε στόμα και συγκλόνισε ολόκληρο τον ελληνικό λαό – εχθρούς και φίλους – χθες τα ξημερώματα. Το ΠΑΣΟΚ πενθεί για τον ιδρυτή του και το μεγάλο πολιτικό νου που εχάθη».

Η ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΩΡΑ

«Ο Ανδρέας Παπανδρέου διαμόρφωσε πολιτικές, ενέπνευσε, συσπείρωσε, κινητοποίησε έναν λαό σε ένα νέο δρόμο. Έγινε ο ηγέτης της μεγάλης Αλλαγής. Η στιγμή αυτή έχει την πολιτική της πλευρά. Για το ΠΑΣΟΚ σίγουρα είναι η στιγμή σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο μνήμης, απολογισμού, σκέψεως για τις προοπτικές του Κινήματος και του Τόπου. Πρωταγωνιστής και δημιουργός της Ιστορίας, έδωσε νέα περιεχόμενα και νέα δύναμη σε ένα μεγάλο τμήμα του ελληνικού λαού. Σίγουρα αφήνει πίσω του ένα δυσαναπλήρωτο κενό, που ίσως ποτέ να μην πληρωθεί».

Ο ΛΟΓΟΣ

«Ο ηγέτης που σφράγισε μια ολόκληρη εποχή»

«Μια από τις σημαντικότερες περιόδους της πολιτικής ιστορίας της Ελλάδας, αυτή της μεταπολίτευσης, κλείνει με τον τερματισμό της πολιτικής καριέρας του Αρχηγού του ΠΑΣΟΚ και πρώην πρωθυπουργού Ανδρέα Παπανδρέου. Χαρακτηρίζουμε ως σημαντικότερη την περίοδο 1974-1995 επειδή είναι η πρώτη εικοσαετία από της ιδρύσεως του ελληνικού κράτους κατά την οποία: Εδραιώθηκε και διευρύνθηκε η δημοκρατία και ο πολιτικός βίος εξελίχθηκε ομαλότατα, χωρίς πραξικοπήματα και εκτροπές, και οι πολίτες απολαμβάνουν όλων των δικαιωμάτων όπως αυτά προσδιορίζονται και καθορίζονται από το Σύνταγμα. Ο πολίτης έπαψε να φοβάται τον χωροφύλακα. Σταμάτησε ο διαχωρισμός των πολιτών σε εθνικόφρονες και μιάσματα και δεν υπάρχουν πολιτικές διώξεις (φυλακίσεις, εξορίες, εκτοπισμοί). Και κυρίως: είναι η μοναδική ιστορική περίοδος κατά την οποία η χώρα κυβερνήθηκε επί δέκα χρόνια από έναν ακαδημαϊκό και πνευματικό δάσκαλο, ο οποίος έκανε πανεπιστημιακή καριέρα στα μεγαλύτερα ιδρύματα του κόσμου».

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

«Όλοι, οπαδοί και αντίπαλοι μείναμε ορφανοί, μόνοι μας. Ζήσαμε μαζί του πολλά χρόνια καλά και άσχημα και μοιραστήκαμε χαρές, λύπες, αγωνίες και πάθη. Ήταν η κοινή ζωή μας. Το δέος μπροστά στο κενό που αφήνει ο θάνατος του Ανδρέα Παπανδρέου είναι το πρώτο συναίσθημα όλων μας. Μέχρι τώρα οπαδοί και αντίπαλοι είχαμε ένα πρόσωπο αναφοράς με τη διπλή σημασία του προσώπου: προσβλέπαμε σ’ αυτό και αυτό σε μας. Αναφερόμαστε σ’ αυτό είτε για να συμφωνήσουμε και να συμπορευθούμε είτε για να διαφωνήσουμε και να αντιταχθούμε στήνοντας έτσι τον ιστό της αγωνιστικής και γόνιμης αντιπαράθεσης που κυρίως χαρακτηρίζει το πέρασμα του Ανδρέα Παπανδρέου από τη ζωή μας».

ΤΑ ΝΕΑ

«Στην πάνδημη αίσθηση ότι η Ελλάδα έγινε φτωχότερη αντανακλάται η γενική παραδοχή πως η δυναμική πολιτική πρόταση που ο Ανδρέας Παπανδρέου κατέθεσε στη δημόσια ζωή ουδέποτε υπήρξε στενά παραταξιακή. Και πως ο πολιτικός λόγος του εξέφρασε πόθους και ελπίδες της μεταπολεμικής και της νεώτερης γενιάς. Όπως συμβαίνει με τους αληθινά μεγάλους και λαοφιλείς. Η αποτύπωση του έργου και της ζωής του Ανδρέα Παπανδρέου μοιάζει -τούτη την ώρα- ανυπέρβλητα δύσκολη, καθώς οι λέξεις ξαφνικά αποδεικνύονται λιγοστές και ανεπαρκείς, και περισσότερο μιλά η σιωπή της συγκίνησης που κατέχει τις ψυχές των ανθρώπων. Με τη σφραγίδα του χαρισματικού ηγέτη να τον ακολουθεί σε όλη τη δημόσια πορεία του».